Angs in Suid-Afrika: Simptome, Behandeling en Wanneer om Hulp te Kry

Angs is die algemeenste groep geestesgesondheidstoestande in Suid-Afrika. Nasionale opnamedata (die South African Stress and Health-studie, of SASH) skat dat 15,8% van volwassenes in hulle leeftyd ’n angsversteuring sal beleef, en 8,1% in enige gegewe jaar. Meer onlangse nasionale opnames dui daarop dat meer as 20% van volwassenes waarskynlike angssimptome het. Die meeste van hulle word nooit behandel nie. Hierdie artikel verduidelik wat angs werklik is, hoe dit lyk, hoe dit gediagnoseer word, en wat behandeling behels wat werklik help.

Kernpunte

• Angs is die algemeenste geestesgesondheidstoestand in Suid-Afrika (15,8% oor ’n leeftyd, 8,1% oor twaalf maande). Die meeste gevalle word nooit behandel nie.
• "Angsversteuring" is ’n familie van toestande: veralgemeende angsversteuring (GAD), paniekversteuring, sosiale angsversteuring, spesifieke fobies en ander. Die onderliggende beeld en die behandeling deel ’n gemeenskaplike kern.
• Liggaamlike simptome lei dikwels die prentjie. Borspyn, hartkloppings, kortasem, duiseligheid en maagsimptome bring pasiënte gereeld by ’n dokter of ’n noodeenheid uit voordat angs herken word. Tot 46% van pasiënte wat met hart- en longsimptome by ’n noodeenheid opdaag, het gelyktydige angs.
• Behandeling met ’n behoorlike bewysbasis werk. Die eerstelynkeuses is kognitiewe gedragsterapie (KGT, in Engels CBT), ’n SSRI- of SNRI-antidepressant, of albei saam. Die meeste mense wat behandeling deurvoer, verbeter aansienlik.
• Bensodiasepiene is nie ’n goeie langtermynoplossing nie. Hulle help as kort brug (tot 4 weke), maar dra afhanklikheids-, kognitiewe en veiligheidsrisiko’s wanneer hulle langer gebruik word.
• Die meeste angs kan by die huisdokter hanteer word. Verwysing na ’n psigiater is vir behandelingsweerstand, ernstige bykomende toestande of ingewikkelde gevalle.
• As u in ’n krisis is, is SADAG se 24-uur hulplyn 0800 567 567.

Wat angs eintlik is

Angs is ’n normale, aanpasbare reaksie op gevaar. Dit word ’n kliniese toestand wanneer dit aanhou, buite verhouding is tot die situasie, en met die dag se funksionering inmeng. Die meganisme daaragter is dat die brein se dreigingstelsels (die amigdala, die hippokampus en die prefrontale korteks) makliker afgaan en minder doeltreffend weer afskakel as wat hulle behoort te doen.

Die DSM-5 herken verskeie angsversteurings, elk met ’n eie patroon:

• Veralgemeende angsversteuring (GAD): aanhoudende, oormatige bekommernis oor verskeie dele van die lewe (werk, gesondheid, verhoudings, geld), moeilik om te beheer, en teenwoordig op meer dae as wat dit afwesig is, vir ten minste ses maande. Liggaamlik gaan dit gepaard met spierspanning, rusteloosheid, moegheid, prikkelbaarheid, swak konsentrasie en versteurde slaap.
• Paniekversteuring: herhaalde, onverwagte paniekaanvalle, dit wil sê skielike episodes van intense vrees met liggaamlike simptome wat binne minute ’n hoogtepunt bereik. Daarna volg aanhoudende bekommernis oor verdere aanvalle, of vermyding van plekke waar ’n aanval al gebeur het.
• Sosiale angsversteuring: ’n duidelike vrees vir sosiale situasies of situasies waar die persoon voor ander moet presteer en beoordeel kan word, wat tot vermyding of ontwrigting lei.
• Spesifieke fobies: ’n duidelike vrees vir bepaalde voorwerpe of situasies, soos hoogtes, vlieg, inspuitings of sekere diere.
• Agorafobie: vrees vir plekke waar ontsnapping moeilik sou wees of waar hulp nie beskikbaar sou wees nie, wat mense mettertyd by die huis laat vassit.
• Skeidingsangs by volwassenes: sedert DSM-5 beter herken, en dit gaan oor die nood wat skeiding van ’n geliefde meebring.

Die meeste pasiënte met een angsversteuring het trekke van die ander ook. Baie het boonop depressie saam. Die versteurings deel meer biologie as wat hulle verskil, en die behandeling oorvleuel grootliks.

Hoe angs hom voordoen

Die beeld verskil van mens tot mens, maar die boustene bly dieselfde:

• Emosioneel: aanhoudende bekommernis, ’n gevoel van dreigende onheil, gespannenheid en prikkelbaarheid.
• In die denke: jaende gedagtes, swak konsentrasie, ’n gemoed wat "leeg raak", rampdenke, en sukkel om aan die slaap te raak.
• Liggaamlik: spierspanning (kaak, skouers, nek), hoofpyn, ’n jaende hart, hartkloppings, kortasem, ’n benoude bors, duiseligheid, naarheid, tintelinge, sweet, bewerigheid en maagversteuring.
• In gedrag: vermyding van dit wat die angs aanhelp, herhaalde soeke na gerusstelling, kontroleer en weer kontroleer, sukkel om werk af te gee of beheer los te laat, en meer alkohol of ander middels as selfmedikasie.

Liggaamlike simptome oorheers dikwels. Dit is waarom angsversteurings meestal eerste by ’n noodeenheid, ’n hartafdeling of ’n huisdokter opdaag eerder as by geestesgesondheidsdienste. Tussen 28 en 46% van pasiënte wat met hart- en longsimptome by ’n noodeenheid opdaag, dit wil sê borspyn, hartkloppings of kortasem, het ’n gelyktydige angs- of paniekversteuring.

Paniekaanvalle word veral dikwels as ’n mediese noodgeval beleef. Die skielike borspyn, die jaende hart, die kortasem en die gevoel dat iets vreesliks gaan gebeur, boots ’n hartaanval baie goed na. Baie pasiënte het al verskeie noodbesoeke en normale hartondersoeke agter die rug voordat angs as die oorsaak herken word.

Angs in Suid-Afrika: die probleem van onderherkenning

In die SASH-data is angs die algemeenste groep psigiatriese toestande (15,8% oor ’n leeftyd, 8,1% oor twaalf maande), voor middelgebruikversteurings en stemmingsversteurings. Meer onlangse opnames wat siftingsinstrumente vir waarskynlike angs gebruik, dui daarop dat meer as 20% van volwassenes in enige gegewe jaar simptome het.

Behandelingsyfers bly laag. Die redes:

• Angs word in primêre sorg misgekyk, veral wanneer liggaamlike simptome die prentjie oorheers
• Stigma, en ’n huiwering om die simptome "angs" te noem
• Te min geestesgesondheidsdienste, veral op die platteland
• Sielkundige dienste in die privaatsektor is finansieel buite baie mense se bereik
• Kulturele raamwerke wat nie netjies op die DSM se kategorieë pas nie

Die verspreiding oor die land is ook ongelyk. In die SASH-data het die Wes-Kaap die hoogste angsvoorkoms en die Noord-Kaap van die laagste. Dienste moet vir daardie werklikheid ingerig word eerder as om aan te neem die prentjie lyk oral dieselfde.

Hoe angs gediagnoseer word

Angs is ’n kliniese diagnose. Geen bloedtoets of skandering bevestig dit nie. Die beoordeling behels:

• ’n Deeglike geskiedenis: die patroon van simptome, hoe lank dit al aanhou, wat dit aanhelp, wat dit aan die dag se funksionering doen, middelgebruik, kafeïen, slaap, medisyne wat u gebruik, u mediese geskiedenis, en angs of stemmingsversteurings in die familie.
• Differensiële diagnose: ’n oorbedrywige skildklier, feochromositoom, kafeïen of stimulante, alkoholonttrekking, hartritmesteurings en sekere medisyne kan almal angs naboots. Basiese bloedtoetse (TSH, volbloedtelling, elektroliete, glukose) is dikwels gepas, en ’n EKG waar hartkloppings prominent is.
• Sifting vir bykomende toestande: depressie (dit kom dikwels saam), middelgebruikversteuring, ander angsversteurings, en posttraumatiese stresversteuring (PTSV, in Engels PTSD).
• Siftingsinstrumente: gevalideerde instrumente soos die Generalised Anxiety Disorder-7 (GAD-7) help om die erns konsekwent te meet. Die telling ondersteun die kliniese oordeel, maar dit vervang dit nie.
• Beoordeling van selfmoordrisiko: angsversteurings dra ’n werklike selfmoordrisiko, veral saam met depressie of middelgebruik. Daar word direk daaroor gevra.

’n Behoorlike eerste beoordeling neem gewoonlik 45 tot 60 minute. Opvolgbesoeke meet die reaksie op behandeling en stel dit by waar dit nodig is.

Behandeling met ’n bewysbasis

Angsversteurings reageer goed op behandeling. Die eerstelynkeuses word deur sterk bewyse ondersteun.

Kognitiewe gedragsterapie (KGT)

KGT het die sterkste bewysbasis van enige sielkundige behandeling vir angs. Die effek is besonder groot by GAD (Hedges se g ongeveer 1,0 teenoor placebo in meta-analises), matig by sosiale angsversteuring, en betekenisvol by paniekversteuring. Sien Carpenter et al. 2018 vir die meta-analise oor KGT by angs en verwante toestande. Die wins uit KGT hou ook langer as die wins uit medikasie nadat die behandeling opgehou het: pasiënte behou die voordeel gewoonlik oor twaalf maande en langer.

Vir ligte tot matige angs is KGT alleen ’n redelike eerste keuse. Vir matige tot ernstige angs werk die kombinasie met medikasie dikwels beter, veral by paniekversteuring, waar die kombinasie duidelik beter vaar as medikasie alleen.

Toegang tot geregistreerde sielkundiges vir KGT is beperk in die staatsektor. In die privaatsektor is dit beskikbaar by kliniese en voorligtingsielkundiges. Aanlyn KGT-programme met ’n bewysbasis, wat as iKGT bekend staan, word deur toepassings en webwerwe aangebied. Hulle vervang nie terapie in persoon nie, maar hulle kan dit aanvul.

Medikasie

Die eerstelynmedikasie vir angsversteurings is ’n SSRI of ’n SNRI. ’n Netwerk-meta-analise van 89 studies en 25 441 pasiënte (Slee et al., The Lancet, 2019) het duloksetien, venlafaksien en essitalopram uitgesonder as van die doeltreffendste middels vir GAD, met effekgroottes van ongeveer 0,37 tot 0,44. Reaksiesyfers is tipies 30 tot 50% by ’n voldoende dosis oor 8 tot 12 weke.

• Sertralien of essitalopram is die SSRI-middels wat in Suid-Afrikaanse praktyk die algemeenste eerste gekies word. Albei is wyd beskikbaar, bekend en oor die algemeen goed verdraagbaar.
• SNRI-middels (venlafaksien, duloksetien) toon ’n effense voordeel in doeltreffendheid, maar meer mense staak dit weens newe-effekte.
• Pregabalien is ’n alternatief, veral waar SSRI-middels nie gewerk het nie of sleg verdra is. Dit werk vinniger (1 tot 2 weke), maar kan slaperigheid en gewigstoename veroorsaak, en dra ’n afhanklikheidsrisiko by langdurige gebruik.
• Buspiroon is ’n opsie sonder verdowing, met beskeie doeltreffendheid en gewoonlik ’n stadiger aanvang as die SSRI-middels.

Die reaksie kom geleidelik. Betekenisvolle verbetering verskyn gewoonlik na 2 tot 4 weke, en die volle effek na 8 tot 12 weke. ’n Tydelike vererger van angs in die eerste 1 tot 2 weke van SSRI-behandeling is algemeen. Dit moet verwag word, en dit is nie op sigself ’n rede om die middel te staak nie.

Sodra die reaksie gevestig is, word behandeling vir ten minste 6 tot 12 maande voortgesit om terugval te verminder. Sommige mense het langer nodig, en ander kan na twaalf maande begin afbou. Afbou moet altyd geleidelik wees.

Bensodiasepiene: ’n brug, nie ’n oplossing nie

Bensodiasepiene (diasepam, lorasepam, alprasolam, klonasepam) gee vinnige verligting en het ’n plek in bepaalde situasies: ’n akute krisis, ’n brug terwyl ’n SSRI begin werk, of korttermynbeheer van ernstige paniek.

Langtermyngebruik word nie aanbeveel nie. Die risiko’s:

• Afhanklikheid: onttrekkingsimptome van kliniese belang ontwikkel vinnig, dikwels na so min as 4 weke se daaglikse gebruik.
• Kognitiewe inperking: geheue, aandag en reaksietyd word geraak, selfs by gewone dosisse.
• Valle en breuke: die risiko is 1,3 tot 2,6 keer hoër by ouer mense.
• Oordosis: die risiko styg skerp saam met alkohol of opioïede.
• Ontremming: dit kan impulsiewe gedrag vererger en soms selfmoordrisiko verhoog.

Huidige internasionale riglyne (die FDA se omraamde waarskuwing van 2020, NICE, en die American Psychiatric Association) beveel aan dat bensodiasepiene tot die kortste nodige tydperk beperk word, tipies nie langer as 4 weke nie. In Suid-Afrika, waar bensodiasepiene en opioïede kommerwekkend dikwels saam voorgeskryf word, beklemtoon riglyne vir primêre sorg toenemend dat roetinegebruik vir chroniese angs vermy moet word.

Leefstyl

Verskeie stappe buite medikasie het ’n meetbare effek:

• Minder kafeïen. Kafeïen is ’n stimulant wat angs aanhelp. Baie pasiënte met angs gebruik hoeveelhede wat by gesonde vrywilligers betroubaar angssimptome sou uitlok. ’n Proeftydperk met minder kafeïen is goedkoop en help dikwels.
• Gereelde aërobiese oefening. Die effek op angs is matig tot groot. Groepsprogramme onder toesig werk oor die algemeen beter as oefening op u eie.
• Slaaphigiëne. Slapeloosheid vererger angs, en angs vererger slapeloosheid. Gestruktureerde slaapbeperking, of KGT vir slapeloosheid, help.
• Minder alkohol. Alkohol word dikwels as selfmedikasie gebruik en vererger angs oor tyd.
• Bewustheidsoefening (mindfulness). MBCT en MBSR het matige bewyse vir angs, alhoewel hulle op hul eie gewoonlik minder doeltreffend is as KGT.

Wanneer verwysing na ’n psigiater nodig is

Die meeste angs word goed by die huisdokter hanteer. Verwysing na ’n psigiater is aangedui by:

• Ernstige angs met duidelike inperking van die daaglikse lewe.
• Behandelingsweerstand, dit wil sê ’n onvoldoende reaksie op twee behoorlike proeftydperke met ’n SSRI of ’n SNRI.
• Beduidende bykomende toestande: bipolêre versteuring, aktiewe middelgebruikversteuring, ernstige persoonlikheidsversteuring, PTSV of ’n eetversteuring.
• Aktiewe selfmoordgedagtes.
• ’n Ingewikkelde mediese agtergrond: swangerskap, hartsiekte, gevorderde MIV, of wisselwerking tussen medisyne wat ’n psigiater se insette verg.
• Onsekerheid oor die diagnose, veral rondom PTSV, obsessief-kompulsiewe versteuring (OKV) of bipolêre trekke.

By NeoHealth doen dr Chellan self die angsbeoordelings en hanteer angs binne die omvang van ’n huisdokterpraktyk, as deel van sy geestesgesondheidswerk. Waar ’n psigiater die sorg moet lei, verwys hy met ’n duidelike oordragbrief.

Krisishulp

As u in ’n krisis is, of gedagtes het om uself seer te maak:

• SADAG: 0800 567 567 (24 uur, gratis, vertroulik)
• Lifeline: 0861 322 322
• Selfmoordkrisislyn: 0800 567 567, of SMS 31393
• U naaste noodeenheid as u in onmiddellike gevaar is

’n Angsaanval is op sigself nie ’n noodgeval nie, maar as u nie kan onderskei tussen ’n angsaanval en ’n hartaanval nie, hanteer dit as ’n hartaanval en kry noodsorg. Om in daardie rigting verkeerd te wees, is die veilige fout.

’n Beoordeling by NeoHealth in George

Vir ’n angsbeoordeling, die bestuur van medikasie, koördinasie met ’n sielkundige vir KGT, of gewone opvolg, kan u ’n konsultasie by dr Chellan bespreek. Dit vorm deel van die praktyk se dienste in George Central. Opvolg per video, oftewel virtuele konsultasies waar u die dokter op ’n skerm sien eerder as in die spreekkamer, werk goed vir roetinehersiening sodra u op ’n behandelingsplan gevestig is. In ’n krisis, gaan na u naaste noodeenheid of skakel SADAG dadelik by 0800 567 567.

As daar saam met die angs ook depressiewe simptome is, kwalifiseer lede van sekere mediese fondse vir ’n geestesgesondheidsprogram. Discovery Health het byvoorbeeld ’n Mental Health Care Programme en ’n Depression Risk Management Programme, afhangend daarvan of u aan die kliniese drempel vir ’n episode van major depressie voldoen, en of u deur Discovery se assessering as hoër risiko geïdentifiseer word. Ontvangs kan help om na te gaan wat u eie plan dek. Sien ook ons bladsy oor mediese fondse.

Bronne en verwysings

• American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition, Text Revision. APA, 2022 (DSM-5-TR).
• Williams DR et al., SASH. Twelve-month mental disorders in South Africa. Psychological Medicine, 2008.
• Slee A et al. Pharmacological treatments for generalised anxiety disorder: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 2019.
• Carpenter JK et al. Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Depression and Anxiety, 2018.
• NICE. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management CG113. NICE, 2020.
• FDA. Drug Safety Communication oor die omraamde waarskuwing vir die bensodiasepienklas. US Food and Drug Administration, 2020.
• South African Depression and Anxiety Group. SADAG se kliniese hulpbronne en krisishulplyn. SADAG.

Hierdie bladsy berus op bogenoemde bronne en op die praktyk se huidige kliniese werk. Dit is algemene gesondheidsinligting en nie persoonlike mediese advies nie. Bespreek ’n afspraak vir ’n beoordeling van u eie situasie.